Hầu như ai cũng từng trải qua táo bón ít nhất một lần trong đời, nhưng nếu tình trạng này kéo dài, nó có thể báo hiệu những rối loạn tiềm ẩn nghiêm trọng. Việc hiểu rõ các nguyên nhân gây táo bón là bước đi tiên quyết để tìm ra giải pháp điều trị dứt điểm, thay vì chỉ sử dụng các biện pháp tạm thời. Bài viết dưới đây sẽ phân tích sâu các nhóm nguyên nhân từ lối sống, bệnh lý đến các yếu tố tâm thần học.

1. Nhóm nguyên nhân gây táo bón do lối sống và dinh dưỡng

Táo bón không chỉ đơn thuần là sự chậm trễ trong việc đi đại tiện mà còn là tấm gương phản chiếu sức khỏe của hệ tiêu hóa. Tình trạng này xảy ra khi phân di chuyển quá chậm qua đại tràng, dẫn đến việc cơ thể tái hấp thụ quá nhiều nước, khiến phân trở nên khô, cứng và khó đào thải. Lối sống và dinh dưỡng là nhóm nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm tới 80% các trường hợp táo bón ở người trưởng thành và trẻ em trong xã hội hiện đại.

• Chế độ ăn nghèo nàn chất xơ: Chất xơ là thành phần không thể tiêu hóa, đóng vai trò tạo khối cho phân và giữ nước trong lòng ruột. Khi bạn nạp quá ít rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, phân sẽ nhỏ và khô, không đủ sức kích thích nhu động ruột co bóp.
• Cơ thể bị thiếu hụt nước trầm trọng: Đại tràng có chức năng chính là hấp thụ nước từ bã thức ăn. Nếu cơ thể không được cung cấp đủ nước, đại tràng sẽ vắt kiệt chất lỏng từ chất thải, biến chúng thành những khối phân rắn chắc như đá.
• Lối sống ít vận động (tĩnh tại): Các hoạt động thể chất như đi bộ, chạy bộ giúp thúc đẩy các cơ trong thành ruột hoạt động nhịp nhàng. Việc ngồi làm việc quá lâu hoặc lười vận động khiến hệ tiêu hóa trở nên “lười biếng” và đình trệ.
• Sử dụng quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn: Đồ ăn nhanh, thực phẩm nhiều dầu mỡ, sữa và các sản phẩm từ sữa liều cao chứa rất ít xơ nhưng lại nhiều chất béo, làm chậm quá trình tiêu hóa đáng kể.

Chế độ ăn thiếu xơ là thủ phạm chính gây ra táo bón.

2. Thói quen hành vi – Nguyên nhân gây táo bón âm thầm

Nhiều người vô tình hình thành những thói quen xấu khiến hệ tiêu hóa bị “lập trình” sai lệch, dẫn đến táo bón mạn tính.

• Thói quen nhịn đi đại tiện: Do bận rộn công việc hoặc ngại sử dụng nhà vệ sinh công cộng, nhiều người thường xuyên kìm nén nhu cầu tự nhiên. Khi nhịn tiêu, phân sẽ bị đẩy ngược lên và lưu lại lâu hơn ở đại tràng, khiến chúng càng khô cứng hơn và làm mất đi phản xạ buồn đi tiêu sau này.
• Lạm dụng thuốc nhuận tràng: Việc tự ý sử dụng các loại thuốc kích thích đi tiêu trong thời gian dài khiến đại tràng bị “lệ thuộc”. Về lâu dài, các cơ ruột sẽ mất đi khả năng tự co bóp nếu không có sự can thiệp của thuốc.
• Sử dụng điện thoại trong nhà vệ sinh: Thói quen này làm kéo dài thời gian đi tiêu, gây áp lực lên các tĩnh mạch hậu môn và làm xao nhãng phản xạ tống phân của trực tràng.

3. Nhóm nguyên nhân gây táo bón do tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc điều trị bệnh lý khác có thể gây ra tác dụng phụ lên hệ tiêu hóa, làm chậm tốc độ di chuyển của phân.

• Thuốc giảm đau chứa Opioid: Các hoạt chất như Codeine hay Morphine làm chậm đáng kể nhu động ruột, dẫn đến tình trạng táo bón nặng nề ở bệnh nhân sau phẫu thuật hoặc ung thư.
• Thuốc chống trầm cảm và an thần: Một số loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cũng làm giảm tín hiệu điều khiển các cơ trơn ở hệ tiêu hóa.
• Thực phẩm chức năng bổ sung vi chất: Sắt và Canxi là hai hoạt chất thường gây nóng trong, làm biến đổi cấu trúc phân khiến chúng trở nên sẫm màu và khó đào thải.
• Thuốc hạ huyết áp: Đặc biệt là nhóm chẹn kênh canxi có thể gây giãn cơ trơn đường ruột quá mức, làm chậm quá trình tiêu hóa.

 
Nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính vô tình gây ra táo bón.

4. Nguyên nhân gây táo bón do bệnh lý và rối loạn chức năng

Khi các biện pháp điều chỉnh lối sống không hiệu quả, bạn cần xem xét đến các yếu tố bệnh lý tiềm ẩn trong cơ thể.

• Hội chứng ruột kích thích (IBS-C): Đây là rối loạn chức năng phổ biến khiến các đợt táo bón xen kẽ với đau bụng và chướng hơi, thường liên quan đến sự nhạy cảm của hệ thần kinh ruột.
• Rối loạn nội tiết và chuyển hóa:
  • Suy giáp: Tuyến giáp hoạt động kém làm chậm quá trình trao đổi chất, bao gồm cả tốc độ tiêu hóa.
  • Tiểu đường: Lượng đường trong máu cao kéo dài có thể gây tổn thương dây thần kinh điều khiển hệ tiêu hóa (bệnh liệt dạ dày/ruột).
• Bệnh lý thần kinh: Các tổn thương ở não hoặc tủy sống như bệnh Parkinson, đa xơ cứng hoặc chấn thương tủy sống làm gián đoạn tín hiệu truyền từ não đến đại tràng.
• Bệnh lý tại đại trực tràng: U lympho, polyp đại tràng hoặc các khối u ác tính có thể tạo ra vật cản vật lý, ngăn cản phân di chuyển qua lòng ruột.
• Rối loạn cơ sàn chậu: Tình trạng các cơ ở vùng chậu không thể phối hợp nhịp nhàng để mở hậu môn khi đi tiêu, khiến phân bị mắc kẹt lại dù người bệnh đã rặn rất mạnh.

5. Yếu tố sinh lý và độ tuổi – Nguyên nhân không thể tránh khỏi

Ở một số giai đoạn cuộc đời, cơ thể có những thay đổi đặc thù làm tăng nguy cơ táo bón.

• Phụ nữ trong thời kỳ mang thai: Sự gia tăng hormone Progesterone làm giãn các cơ trơn đường ruột. Đồng thời, áp lực từ tử cung ngày càng lớn chèn ép lên trực tràng, gây ra tình trạng táo bón thai kỳ phổ biến.
• Người cao tuổi: Quá trình lão hóa làm suy giảm chức năng co bóp của đại tràng, kết hợp với việc ăn uống kém và sử dụng nhiều loại thuốc điều trị bệnh tuổi già.
• Trẻ em trong giai đoạn tập đi tiêu: Việc thay đổi chế độ ăn từ sữa sang dặm hoặc tâm lý sợ đi tiêu khi bắt đầu đi học có thể gây ra táo bón ở trẻ nhỏ.

Thay đổi nội tiết tố là nguyên nhân chính gây táo bón ở thai phụ.

6. Yếu tố tâm lý – Mối liên hệ giữa não bộ và đường ruột

Hệ tiêu hóa thường được gọi là “bộ não thứ hai” của cơ thể, do đó tâm trạng ảnh hưởng trực tiếp đến nhu động ruột.

• Căng thẳng và áp lực kéo dài (Stress): Khi bị stress, cơ thể chuyển sang trạng thái “chiến đấu hay bỏ chạy”, dồn máu về tim và cơ bắp, đồng thời tạm ngưng các hoạt động tiêu hóa ưu tiên thấp.
• Thay đổi môi trường sống: Việc đi du lịch, thay đổi múi giờ hoặc lệch nhịp sinh học khiến cơ thể chưa kịp thích nghi, làm gián đoạn chu kỳ đi tiêu đều đặn hằng ngày.

7. Các biến chứng nguy hiểm khi không xử lý nguyên nhân gây táo bón

Táo bón kéo dài không chỉ gây khó chịu mà còn dẫn đến những hậu quả thực thể nghiêm trọng.

• Bệnh trĩ: Việc rặn quá mạnh làm giãn các tĩnh mạch vùng hậu môn trực tràng, hình thành các búi trĩ gây đau và chảy máu.
• Nứt kẽ hậu môn: Phân quá cứng làm rách lớp niêm mạc hậu môn, gây đau đớn dữ dội mỗi lần đi tiêu.
• Ứ phân (Fecal impaction): Phân tích tụ thành một khối khổng lồ và cứng rắn trong trực tràng, không thể tự đào thải, buộc phải can thiệp y tế.
• Sa trực tràng: Một phần trực tràng bị đẩy ra ngoài hậu môn do áp lực rặn liên tục trong thời gian dài.

8. Làm thế nào để chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây táo bón?

Để điều trị dứt điểm, các bác sĩ có thể yêu cầu thực hiện một số kiểm tra chuyên sâu sau:

• Xét nghiệm máu: Nhằm kiểm tra nồng độ hormone tuyến giáp, lượng đường huyết hoặc dấu hiệu thiếu máu.
• Nội soi đại trực tràng: Quan sát trực tiếp lòng ruột để tìm kiếm các tổn thương, polyp hoặc khối u.
• Chụp X-quang hoặc CT scan: Đánh giá tình trạng tắc nghẽn và sự phân bố của phân trong đại tràng.
• Đo áp lực hậu môn trực tràng: Kiểm tra khả năng phối hợp của các cơ sàn chậu khi đi tiêu.

Thăm khám y khoa giúp xác định chính xác nguyên nhân gây táo bón.

9. Lời khuyên để phòng ngừa và đẩy lùi nguyên nhân gây táo bón

Thay vì lo lắng, hãy bắt đầu thay đổi từ những hành động nhỏ nhất ngay hôm nay.

• Bổ sung chất xơ đúng cách: Hãy ăn ít nhất 5 phần rau củ và trái cây mỗi ngày. Ưu tiên các loại rau có tính nhuận tràng như mồng tơi, rau lang.
• Uống nước ngay cả khi không khát: Đảm bảo 2-2.5 lít nước lọc mỗi ngày để giữ cho phân luôn mềm mại.
• Vận động đều đặn: Chỉ cần 30 phút đi bộ mỗi ngày cũng đủ để duy trì sức khỏe cho hệ tiêu hóa của bạn.
• Tôn trọng tiếng gọi của tự nhiên: Đừng bao giờ nhịn đi tiêu. Hãy tập thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định trong ngày để thiết lập lại nhịp sinh học.

Hiểu rõ nguyên nhân gây táo bón chính là chìa khóa để bạn làm chủ sức khỏe tiêu hóa của mình. Táo bón không phải là một căn bệnh nan y, nhưng nó yêu cầu sự lắng nghe cơ thể và thay đổi lối sống một cách kiên trì. Nếu tình trạng táo bón đi kèm với các dấu hiệu nguy hiểm như chảy máu, sụt cân đột ngột hoặc đau bụng dữ dội, hãy đến gặp bác sĩ ngay lập tức để được tư vấn và điều trị kịp thời.