Do hệ tiêu hóa của trẻ trong những tháng đầu đời còn rất non nớt, chưa hoàn thiện về cấu trúc và chức năng, nên chỉ cần một thay đổi nhỏ trong cách bú, chế độ ăn của mẹ hoặc môi trường sống cũng có thể dẫn đến rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh. Việc cha mẹ hiểu đúng nguyên nhân và nắm vững cách xử lý không chỉ giúp trẻ nhanh chóng lấy lại sự thoải mái mà còn ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm như suy dinh dưỡng, chậm lớn hay mất nước nghiêm trọng. 

1. Tại sao rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh lại phổ biến?

Để biết cách điều trị, trước hết cha mẹ cần thấu hiểu những lý do khiến hệ tiêu hóa của bé trở nên nhạy cảm.

• Hệ vi sinh đường ruột chưa ổn định: Khi mới sinh, đường ruột của trẻ vẫn chưa có đủ lượng lợi khuẩn cần thiết để thiết lập hàng rào bảo vệ, khiến hại khuẩn dễ dàng tấn công gây viêm nhiễm.
• Cơ thắt thực quản chưa hoàn thiện: Ở trẻ sơ sinh, cơ vòng nối giữa thực quản và dạ dày còn yếu và chưa đóng kín hoàn toàn, dẫn đến tình trạng thức ăn dễ bị trào ngược lên trên.
• Chế độ ăn của mẹ ảnh hưởng trực tiếp: Với trẻ bú mẹ hoàn toàn, những loại thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ hoặc chứa chất kích thích mà mẹ ăn vào sẽ đi qua sữa, gây kích ứng dạ dày của bé.
• Pha sữa công thức sai cách: Việc pha sữa quá đặc, quá loãng hoặc không đảm bảo vệ sinh dụng cụ pha sữa là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tiêu chảy hoặc táo bón.
• Tác dụng phụ của thuốc kháng sinh: Nếu trẻ phải dùng kháng sinh sớm, thuốc sẽ tiêu diệt cả lợi khuẩn lẫn hại khuẩn, làm mất cân bằng hệ vi sinh nghiêm trọng.

Hệ tiêu hóa của trẻ sơ sinh rất dễ bị kích ứng bởi tác động bên ngoài.

2. Các dấu hiệu nhận biết rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh

Cha mẹ cần theo dõi sát sao những thay đổi hằng ngày của bé để phát hiện sớm các bất thường.

2.1. Tình trạng nôn trớ và trào ngược

• Trẻ thường xuyên bị ọc sữa ra ngoài ngay sau khi bú hoặc khi vừa đặt nằm xuống.
• Nếu trẻ vẫn tăng cân tốt và vui vẻ, đây có thể là nôn trớ sinh lý. Tuy nhiên, nếu trẻ quấy khóc dữ dội, nôn ra dịch vàng hoặc xanh, mẹ cần đưa bé đi khám ngay.

2.2. Tiêu chảy cấp tính

• Bé đi tiêu nhiều lần hơn mức bình thường (trên 5-10 lần/ngày tùy cơ địa).
• Phân lỏng, nhiều nước, có thể lẫn chất nhầy hoặc thậm chí là máu.
• Trẻ có dấu hiệu mất nước như môi khô, khóc không ra nước mắt, thóp trũng.

2.3. Táo bón ở trẻ sơ sinh

• Bé đi tiêu ít hơn 2 lần/tuần hoặc khoảng cách giữa các lần đi quá dài so với bình thường.
• Phân khô, cứng, đóng cục như phân thỏ.
• Trẻ phải rặn đỏ mặt, quấy khóc mỗi khi đi tiêu do đau rát hậu môn.

2.4. Đầy hơi, chướng bụng và quấy khóc (Colic)

• Bụng bé căng tròn, cứng, khi vỗ nhẹ có tiếng bồm bộp.
• Trẻ thường xuyên xì hơi kèm theo tiếng kêu đau đớn, chân co lên phía bụng.
• Hội chứng quấy khóc vào một khung giờ cố định buổi tối (khóc dạ đề) cũng thường liên quan đến áp lực trong đường ruột.

 Đầy hơi khiến trẻ đau đớn và quấy khóc dữ dội về đêm.

3. Cách chăm sóc và điều trị rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh

Khi phát hiện bé có dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, cha mẹ cần bình tĩnh thực hiện các bước chăm sóc chuẩn y khoa sau đây:

3.1. Điều chỉnh kỹ thuật cho bú

• Tư thế bú đúng: Giữ đầu và thân bé trên một đường thẳng, bụng áp sát vào người mẹ. Đầu bé nên cao hơn dạ dày để sữa dễ dàng đi xuống.
• Vỗ ợ hơi thường xuyên: Sau mỗi cữ bú, hãy bế đứng bé và vỗ nhẹ vào lưng khoảng 10-15 phút để đẩy bớt khí thừa ra ngoài, giúp giảm tình trạng nôn trớ và đầy hơi.
• Chia nhỏ cữ bú: Thay vì để bé quá đói và bú quá no, mẹ hãy chia nhỏ thời gian bú để dạ dày của trẻ không bị quá tải.

3.2. Cân bằng chế độ dinh dưỡng của mẹ

• Mẹ nên ăn các thực phẩm lành tính, giàu chất xơ và dễ tiêu hóa như rau xanh, cá hồi, thịt nạc và trái cây mùa vụ.
• Hạn chế tuyệt đối các thực phẩm gây đầy bụng cho bé như súp lơ xanh, bắp cải, các loại đậu hoặc đồ uống chứa caffeine.
• Đảm bảo mẹ uống đủ 2.5 – 3 lít nước mỗi ngày để duy trì chất lượng sữa tốt nhất.

3.3. Sử dụng men vi sinh hỗ trợ (Probiotics)

• Bổ sung lợi khuẩn là giải pháp an toàn nhất để thiết lập lại sự cân bằng trong đường ruột của bé.
• Nên chọn các loại men vi sinh dạng nhỏ giọt có chứa chủng khuẩn Lactobacillus reuteri hoặc Bifidobacterium đã được chứng minh lâm sàng an toàn cho trẻ sơ sinh.
• Men vi sinh giúp hỗ trợ phân giải thức ăn, giảm tình trạng đầy hơi và tăng cường miễn dịch đường ruột.

3.4. Massage bụng nhẹ nhàng cho bé

• Sử dụng 2-3 ngón tay xoa bụng cho bé theo chiều kim đồng hồ quanh rốn.
• Thực hiện động tác “đạp xe”: Giữ hai chân bé và di chuyển như đang đạp xe đạp để giúp cơ bụng co bóp, thúc đẩy việc xì hơi và đi tiêu.

Vỗ ợ hơi giúp loại bỏ khí thừa và giảm nôn trớ ở trẻ.

4. Những sai lầm phổ biến cha mẹ cần tránh

Trong quá trình chăm sóc trẻ bị rối loạn tiêu hóa, nhiều cha mẹ vô tình mắc phải các sai lầm làm tình trạng của bé nặng hơn:

• Tự ý cho trẻ uống thuốc cầm tiêu chảy: Việc này rất nguy hiểm vì thuốc cầm tiêu chảy khiến vi khuẩn và độc tố bị giữ lại trong ruột, dễ gây nhiễm trùng nặng.
• Dùng mẹo dân gian chưa kiểm chứng: Những phương pháp như cho bé uống nước cam thảo, nước gừng khi chưa đủ tháng tuổi có thể gây ngộ độc hoặc dị ứng nghiêm trọng.
• Pha sữa công thức quá đặc: Nhiều mẹ nghĩ pha đặc sẽ bổ hơn nhưng thực tế lại gây áp lực cực lớn lên thận và gây táo bón nặng cho trẻ.
• Đổi sữa quá nhanh và quá thường xuyên: Mỗi lần đổi sữa là một lần hệ tiêu hóa phải làm quen từ đầu. Hãy kiên trì ít nhất 2 tuần để theo dõi phản ứng của bé trước khi quyết định thay đổi.

5. Phòng ngừa rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh hiệu quả

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh, dưới đây là những nguyên tắc vàng để bảo vệ đường ruột của bé:

• Ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn: Sữa mẹ chứa các kháng thể và lợi khuẩn tự nhiên mà không loại sữa công thức nào có được, giúp bé xây dựng hệ tiêu hóa vững chắc nhất trong 6 tháng đầu.
• Giữ vệ sinh môi trường sống và dụng cụ: Bình sữa, núm ti phải được tiệt trùng bằng nước sôi hoặc máy chuyên dụng trước mỗi lần sử dụng.
• Tăng cường tiếp xúc da kề da: Tiếp xúc da kề da không chỉ giúp gắn kết tình cảm mà còn giúp bé nhận được các vi khuẩn có lợi từ da mẹ, hỗ trợ hệ miễn dịch.
• Tuân thủ lịch tiêm chủng: Đặc biệt là vắc-xin phòng virus Rota – nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp nguy hiểm ở trẻ nhỏ.

Vệ sinh bình sữa đúng cách giúp ngăn ngừa vi khuẩn tấn công ruột.

6. Khi nào cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ ngay lập tức?

Rối loạn tiêu hóa đôi khi là biểu hiện của những bệnh lý ngoại khoa nguy hiểm. Hãy bế bé đi khám ngay nếu có các dấu hiệu sau:

• Trẻ bị tiêu chảy liên tục kèm theo sốt cao và nôn mửa.
• Trong phân có lẫn máu hoặc phân có màu đen, có mùi hôi thối bất thường.
• Bé quấy khóc dữ dội không thể dỗ dành (biểu hiện của lồng ruột hoặc đau bụng cấp).
• Trẻ có dấu hiệu mất nước nặng: Thóp trũng sâu, mắt trũng, tiểu ít hoặc không đi tiểu trong 6 giờ liên tục.
• Bé bỏ bú, người lờ đờ hoặc ngủ li bì, khó đánh thức.

Rối loạn tiêu hoá ở trẻ sơ sinh tuy phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu cha mẹ trang bị đầy đủ kiến thức. Sự kiên trì trong việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, kết hợp với các biện pháp chăm sóc tự nhiên như massage và vỗ ợ hơi sẽ giúp bé yêu sớm vượt qua giai đoạn khó khăn này. Hãy luôn lắng nghe cơ thể bé và đừng ngần ngại tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia y tế khi cần thiết.